Erfgoedethiek onder druk

Hoe zorgen we voor het waterland van onze kleinkinderen? Deze vraag stelde Eric Luiten, Rijksadviseur Landschap en Water, bij de Netwerkdag Water en Ruimte van Platform31 in Utrecht op 17 maart. Zien we nog wel dat water, landschap en ruimte onlosmakelijk verbonden zijn? Het opknippen hiervan in verschillende beleidsterreinen ondergraaft de samenhang dat juist de kracht is van het oeroude Hollandse landschap.

Luiten presenteerde een model om over na te denken.

fasen PLANKADERING PLANVORMING PLANUITVOERING
partijen publieke of publiek/private partijen technici, calculators, ontwerpers opdrachtgevers en -nemers
normen consistentie, overeenstemming en verantwoordelijkheid professionaliteit,

flexibiliteit en

dienstbaarheid

betrouwbaarheid,

inventiviteit en

loyaliteit

In dit model pleit Luiten voor een ander type oordeelsvorming binnen het kader van een nieuwe ethische visie om de twee lagen, de partijen en de normen, met elkaar te verbinden. Daar ligt vandaag de crisis:

  • er is onvoldoende eenheid van handelen;
  • er zijn problemen op niveau van bestuurlijke controle;
  • te makkelijk gebruik van alle mogelijke middelen zonder de nodige terughoudendheid mbt landschappelijke kwaliteiten;
  • fuzzy opdrachtgeverschap dat te veel ruimte laat voor onhelderheid, en
  • verlegenheid bij confrontatie met een mondige samenleving.

Er is een kwaliteitsimpuls nodig omdat het Deltaprogramma onze topografie gaat herordenen. De minister heeft deze opgave op het bordje van de waterschappen gelegd, maar zijn ze daartoe toegerust?

Auteur: GerhardMark van der Waal

Teamuitje stichting WaterHeritage in Delft, Omringd door water

Donderdag 26 maart was het weer tijd voor ons halfjaarlijkse teamuitje, dat ons dit keer naar de Prinsenstad Delft bracht.

De ochtend was gereserveerd voor wat daadkrachtig vergaderwerk (een aantal beleidsstukken werden afgerond), zodat de middag in het teken van ontspanning, kennismaking en verdieping kon staan. Hoewel er een aantal afmeldingen waren geweest, zaten we met acht man sterk rond een grote lunchtafel in de binnenstad. Onder het genot van de lunch volgde een eerste kennismaking (niet iedereen had elkaar al eens ontmoet) en vervolgens drie korte lunchpitches over onze lopende projecten Stad&Water, Waterwerkenwiki en Beekherstel Limburg. We merkten meteen wat de meerwaarde is van een breed netwerk: er werden direct tips en namen genoemd die ons verder kunnen helpen bij de projecten.

Irina had als gastvrouwe een toepasselijke wandeling voorbereid langs een aantal van de vele bruggen die Delft telt, maar dat deel van ons programma viel helaas jammerlijk in het water (of eigenlijk: het water viel jammerlijk op ons programma). We zijn nog snel langs een aantal historische gebouwen en bruggen in de buurt van de Markt gelopen, maar zochten al snel de warmte van onze volgende locatie, ‘t Postkantoor. Van het oude Postkantoor was helaas van binnen niet veel meer te herkennen, maar het was een prima locatie voor de ‘teambuilding’-opdracht die er gepland stond.

20150326_164421

Omdat we elkaar nog niet zo goed kennen, was de opdracht vooral gericht op het elkaar beter leren kennen. En dat moest ook wel, want… we kwamen vast te zitten op een terp! In twee groepen speelden we het scenario dat de dijken doorbraken en met ons team vast kwamen te zitten in het water. Het was erg leuk om te zien dat de groepen twee tegengestelde strategieen hadden gekozen om te overleven: vluchten en wachten op hulp. We zullen nooit weten wie het had overleefd, maar Nederland is in ieder geval weer een aantal waterbewuste burgers rijker…

Geef watererfgoed een toekomst!

PERSBERICHT

2 maart 2015

Stichting WaterHeritage en Heemschut overhandigen Peter Glas, voorzitter van de Unie van Waterschappen, de Erfgoedagenda over het belang van erfgoed na de waterschapsverkiezingen.

Op maandag 2 maart 2015 a.s. om 11 uur zal Peter Glas, voorzitter van de Unie van Waterschappen (UvW) het eerste exemplaar van de Erfgoedagenda Waterschapsverkiezingen 2015 in ontvangst nemen uit handen van GerhardMark van der Waal, coördinator van Stichting WaterHeritage en Karel Loeff, directeur van Erfgoedvereniging Heemschut. De bijeenkomst vindt plaats op het kantoor van de UvW in Den Haag.

Overhandiging Erfgoedagenda 2 maart 2015

De Erfgoedagenda is een initiatief van de Stichting Waterheritage (www.waterheritage.nl) in samenwerking met Kunsten ’92, erfgoedvereniging Heemschut en enkele andere partijen uit het erfgoedveld (Nationaal Restauratiefonds, Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond en OPEN, de Organisatie van Provinciale Erfgoedhuizen in Nederland).

Het onderwerp erfgoed heeft bij veel waterschappen een plek gekregen. De opstellers zijn van mening dat het erfgoed een verdere structurele borging in de wateropgaven van de waterschappen in de toekomst verdient. In de Erfgoedagenda staat hoe wij als erfgoedsector denken dat waterschappen dit vorm zouden kunnen geven. Door middel van vijf aanbevelingen en met concrete voorbeelden omlijst is de Erfgoedagenda een duidelijke oproep om erfgoed en wateropgaven met elkaar te verbinden.

Peter Glas, voorzitter Unie van Waterschappen: “Ons systeem van waterlopen, dijken en polders en de vele waterwerken en gebouwen zijn van grote waarde voor de Nederlandse identiteit. Internationaal kijkt men met bewondering naar ons landschap en hoe wij het hier bestuurlijk en financieel hebben geregeld.”

Doelgroepen van de Erfgoedagenda zijn alle kandidaten van alle partijen op de lijsten van de Waterschapsverkiezingen, de waterschappen  en voorts iedereen die erfgoed in het algemeen en watererfgoed in het bijzonder een warm hart toedragen.
Heeft u vragen of opmerkingen naar aanleiding van deze agenda neemt u dan contact op met de Stichting WaterHeritage.

Voor het eerst vinden de waterschapsverkiezingen plaats tegelijk met die voor de Provinciale Staten. Wilt u zich oriënteren in de lijsten en kandidaten voor de waterschapsverkiezingen kijk dan op http://www.kieskompas.nl

Het staat een ieder vrij de Erfgoedagenda te kopiëren en verder te verspreiden. De Erfgoedagenda is ook te downloaden vanaf de websites van de ondertekenaars.

Noot voor de redactie:

Voor vragen kunt u contact opnemen met Stichting Waterheritage: Edwin Raap (06-36087820; e.raap@waterheritage.nl), GerhardMark van der Waal (06-22591575; gm.vanderwaal@waterheritage.nl) of met Heemschut (Mathijs Witte, 06-41392195, witte@heemschut.nl)

Erfgoednota

Erfgoedagenda Waterschapsverkiezingen 2015

Het is de laatste jaren gebruikelijk dat voorafgaand aan verkiezingen allerlei belanghebbenden hun standpunten naar voren brengen bij de politieke partijen. De natuursector is daar vrij succesvol in, maar in erfgoedland is het nog wat zoeken.
Kunsten ’92 bracht enkele jaren terug een manifest uit voor de gemeenteraadsverkiezingen en deed dat eind 2014 ook rondom de provinciaal Statenverkiezingen. Dit bracht WaterHeritage op het idee om rondom de waterschapsverkiezingen ook erfgoed onder de aandacht te brengen van de waterschappen.
Weliswaar is er besef van traditie en worden door veel waterschappen cultuurhistorische objecten gekoesterd, maar naar onze mening blijft het te fragmentarisch. WaterHeritage heeft contact gezocht met Kunsten ’92 om het idee verder vorm te geven. Ook zij waren enthousiast en het project was geboren. Schrijven, schaven, vormgeven gingen best snel. De mee-ondertekenende partijen waren ook vlot gevonden en zo ligt daar nu dus ineens een mooi product. Digitaal te downloaden en in 15.000-voud gedrukt.
Het verzamelen van namen en adressen was een flinke klus, maar de samenwerking binnen het team van WaterHeritage was uitstekend, zodat het uiteindelijk helemaal goed kwam.

Uiteraard hopen we dat de inhoud blijft hangen bij de coalitievorming in de waterschappen en dat erfgoed gekoppeld kan worden aan de grote wateropgaven van de komende jaren!

Netwerkdag Historisch Cultuurlandschap 6 november 2014

Deze keer vond de netwerkdag plaats binnen het programma van de internationale conferentie Cheriscape bij de RCE in Amersoort. Hierdoor was het gezelschap leuk divers en internationaal.

Het programma van de dag bestond uit een vrij kort sprekersgedeelte dat als inleiding diende voor het uitgebreide excursieprogramma. Tracy Metz (journalist en auteur over urban issues) opende de reeks met haar visie op het Nederlandse landschap. Zelf groeide ze op in de Mohave desert en Los Angeles, Californië, en leerde ze in Nederland dat landschap ook in (hoogte)details kan zitten. Natuurlijk kwam de relatie van Nederland met water uitgebreid ter sprake (waarbij vooral de Nederlandse organisatiewijze met bv waterschappen uniek is), maar ook onze maakbaarheidsgedachte van natuur was haar opgevallen. Naar aanleiding van een vraag uit het publiek maakte ze nog de opmerking dat het geloof van de Nederlanders in het ‘systeem’ veel groter is dan bv in de VS en dat het moeilijk is om een gedeelde veiligheidsverantwoordelijkheid tussen burger en overheid te bewerkstelligen.

Vervolgens sprak Koos Bosma (onderzoeker van 20ste-eeuwse architectuur en stedenbouw) over de Noordoostpolder met zijn typisch geplande inrichting, die toch per dorp verschilt, en de geselecteerde bevolking. Hij deelde zijn visies op de toekomst van de polder (luchtbasis?) en de gevolgen van plaatsing als UNESCO-werelderfgoed op de mogelijkheden voor het oplossen van de huidige problemen (beperkend). Leuk weetje: afstanden waren bepaald door naar de hoeveelheid benzine die in een tank van een bromfiets paste.

Erik Luiten (landschapsarchitect en momenteel Rijksadviseur voor Landschap en Water) introduceerde de Nieuwe Hollandse Waterlinie die een illustratie geeft van de verschuiving in benadering van het behouden van cultureel erfgoed. Tot 2001 was de linie zeer gefragmenteerd, maar inmiddels is de linie een ‘familie van verschillende individuen’ geworden.

Omdat Annika Hesselink (manager bij het nationaal project Ruimte voor Rivieren) helaas ziek was, nam Hans Renes dit gedeelte voor zijn rekening. Hij nam ons mee in het project Ruimte voor de Rivier dat gebaseerd is op het idee dat hogere dijken niet genoeg bescherming gaan bieden tegen het steeds hogere water. Deze dijkverhogingen hebben daarnaast een grote impact op de bevolking en zorgen voor een verlies van charme van de omgeving. Daarom wordt nu geprobeerd meer ruimte voor de rivieren te geven. Dit heeft echter automatisch tot gevolg dat er minder ruimte voor urbanisatie is. Het project loopt al een aantal jaren en heeft al een aantal meer of minder aansprekende resultaten opgeleverd (Munnikenland, Waalsprong, Deventer, Ruimte voor de Lek).

Om half 11 stonden de bussen klaar om ons naar de Noordoostpolder, het rivierengebied (oa. de Blauwe Kamer) en de Nieuwe Hollandse Waterlinie te brengen. Ik had me opgegeven voor het rivierengebied en heb genoten van de uitzichten vanaf de Heimenberg, de filosofische beschouwingen rondom natuurontwikkeling en cultuurhistorie in de Blauwe Kamer en de prachtig gerenoveerde steenfabriek in de uiterwaarden bij Wageningen.

Auteur: Alette van den Hazelkamp

Te Kampen met erfgoed & water 31 okotber

Het symposium over watererfgoed in Kampen vond plaats in de Broederkerk. Kampen is trots op haar rijke waterhistorie. Het water van de IJssel heeft de stad veel gebracht. Over de relatie tussen de IJssel en Kampen werd een mooi animatiefilmpje vertoond, gemaakt door Douwe Dijkstra. Deze animatie is te zien in het Stedelijk Museum van Kampen.

Tracey Metz (journalist en auteur van o.a. ‘Zoet & Zout’) sprak over hoe de Nederlander leeft met het water. Nederland heeft geleerd om water te bedwingen, maar ook in ons land hebben we dat nog niet altijd onder de knie. Tracey Metz was tijdens een rondwandeling in Kampen opgevallen dat bij het treinstation van Kampen de relatie met het water onzichtbaar is gebleven. Ze vond de waterkering in de oude Stadspoort en de hoogwaterbrigade, waarbij de bewoners betrokken worden bij het omgaan met water, wel hele mooie voorbeelden van waterbeheersing. Als laatste werd opgemerkt dat in de toekomst de evacuatieplannen naar de burgers toe duidelijk moeten worden gecommuniceerd. Ze zijn er wel, maar niet iedereen weet van het bestaan af.

In het filmpje over de Hoogwaterbrigade werd nogmaals benadrukt hoe belangrijk het is dat burgers zich betrokken voelen bij de water(problematiek). In de jaren ’90 heeft Kampen de waterkering versterkt en daarbij gebruik gemaakt van de bestaande historische stadsmuur. Bij hoogwater worden meer dan 100 vrijwilligers opgeroepen om binnen 1,5 uur de schotbalken en vloedplanken te plaatsen. Bewoners van Kampen vinden het fijn zo hun steentje bij te kunnen dragen.

Spreker Ruut van Paridon (landschapsarchitect) benadrukte in zijn lezing de ‘meerlaagse veiligheid’. Het is niet meer van deze tijd om alleen de dijken op te hogen, maar er moet ook worden gekeken naar: preventie, duurzame ruimtelijk inrichting en rampenbestrijding. Als voorbeeld liet hij zijn project bij de IJsseldelta zien waar voor de waterveiligheid gebruik werd gemaakt van de bestaande zandrug in het landschap. Dit is een bottum-top project waarbij bewoners werden betrokken.

Ellen Vreengoor (programmaleider cultuurhistorie en wateropgaven, RCE) vertelde dat cultuurhistorie nog lang niet altijd in nieuwe plannen word meegenomen. Door cultuurhistorie vanaf het begin bij projecten te betrekken kunnen deze meer draagvlak van betrokkenen krijgen, sneller en goedkoper worden voltooid en geven vaak veel mooiere eindcreaties.

Daarna werd het boek ‘650 jaar geschiedenis van Polder Mastenbroek’ van Albert Corporaal gepresenteerd en werd de ochtend afgesloten door een heerlijke lunch van streekproducten.

In het middagprogramma stonden excursies langs de waterkering van de binnenstad, een tochtje over de IJssel, een rondrit door de polders van het Nationaal Landschap IJsseldelta en het Kampereiland op het programma..  Aan het einde werd nog een demonstratie van de hoogwaterbrigade gegeven, (zie foto?)!

Na de excursies stond Stichting WaterHeritage met een stand, waarbij we een mooie gelegenheid hadden om over onze werkzaamheden met belangstellenden te praten.

Aan het einde van de dag werd de BNG erfgoedprijs 2014 uitgereikt. Van de genomineerden gemeenten (Midden Delfland, Rhenen, Bergen op Zoom en Coevorden) werd gemeente Bergen op Zoom als winnaar uitgeroepen. Volgens de juryvoorzitter James van Lidth de Jeude is: “Bergen op zoom met haar straatbeeld, pleinenplan, stadstuinen en herbestemmingen een stad die haar verouderend uiterlijk tot in de puntjes blijft verzorgen. Het is een gemeente die op veel erfgoedborden tegelijk schaakt en die breed, bestendig en bewust bezig is met haar erfgoed.”

Overstromingen, polders en kaarten

Studiemiddag Vereniging van Waterstaatsgeschiedenis 28-02-2014

Op deze studiemiddag op de VU, onder leiding van professor Petra van Dam, hadden wij een eerste en prettige kennismaking met de Vereniging van Waterstaatsgeschiedenis. Aanwezigen van de middag waren onder andere leden van de vereniging, vertegenwoordigers van waterschappen, het Zuiderzeemuseum en vele andere liefhebbers voor watererfgoed. De vereniging organiseert meerdere malen per jaar een bijeenkomst. Deze bestaan uit studiemiddagen waarbij projecten en studies worden uitgewisseld, daarnaast worden er lezingen, symposia en excursies georganiseerd. Eerstvolgende excursie zal op 5 juni, tevens de 50e excursie!, in Utrecht worden gehouden.

De middag begon met een presentatie van archivaris Jan de Bruin van het Westfries Archief (www.westfriesarchief.nl). Zijn hoofdvraag was waarom er geen polders op sommige oude kaarten staan. Naar aanleiding van een van zijn vondsten, een oude kaart van Johannes Dou, laat hij zien dat kenmerken van oude kaarten soms klakkeloos werden overgenomen terwijl die kenmerken al verdwenen waren. Daarnaast vielen polders soms onder verschillende bestuurlijke eenheden, wat het karteren van de polders lastiger maakte.

Archeoloog Michiel Bartels vertelde over het archeologisch onderzoek van de Zuiderdijk bij Hoorn (www.archelogiewestfriesland.nl). Met behulp van dit onderzoek is de ouderdom en het verloop van de dijk achterhaald, welke bewoning er rondom de dijk was en uit welk materiaal de dijk bestaat. Een leerpuntje tijdens het project was dat aannemers weinig aandacht hebben voor archeologisch onderzoek. Veel gevonden objecten werden niet gedocumenteerd of zelfs vernietigd.

Beide bovenstaande sprekers waren ook te zien in het TV programma Nederland in 7 Overstromingen van de NTR in aflevering 2.

Tijdens de pauze kregen we als WaterHeritage de gelegenheid onze nieuwe poster te presenteren. Mevrouw van Dam attendeerde de aanwezigen op de poster en in de pauze konden wij geïnteresseerden te woord staan. We kregen veel positieve feedback.

Na de pauze vertelde afstudeerstudent Merle Vogels over de ontwikkeling van hulpverlening na watersnoodrampen in de 19e en 20e eeuw. Door de actieve betrokkenheid van de Koning en de oprichting van de Nationale Rampenfonds kwam er steeds meer directe hulp om het leven van de slachtoffers sneller te hervatten.

Spreker Bertus Wouda vertelde het verhaal over de dijken bij Spakenburg. De vele overstromingen van dit gebied, de bestuurlijke conflicten en het gebrek aan geld maakten het onmogelijk de dijken op te hogen. Na decennialange discussies over wel of niet een dijkverhoging was de bevolking van Spakenburg genoodzaakt zich aan te passen aan het waterrijke gebied.

Als laatste kwam Otto Knottnerus aan het woord. Zijn presentatie van oude historische kaarten liet zien dat deze kaarten niet veel zeggen over de geografische werkelijkheid, maar vooral voor politieke doeleinden werden gebruikt en om de burgers zich met de stad of streek te identificeren.

Het was een leerzame middag waarbij we veel kennis werd uitgewisseld. De Vereniging van Waterstaatsgeschiedenis heeft er zelfs een aantal nieuwe leden bij gekregen!

Waarheen met digitale landschapsdata?

Netwerkdag Historisch Cultuurlandschap 14 februari 2014

Met 4 man sterk hebben we deze informele en ontspannen middag bezocht, georganiseerd door het Netwerk Historisch Cultuurlandschap (nhc.mixxt.com). De netwerkdag met als thema Data en landschap werd gehouden in het moderne gebouw van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in Amersfoort.

Hoewel watererfgoed niet direct onderwerp van gesprek was, is ontsluiting en gebruik van data voor elk thema interessant. We hebben veel nieuwe ideeën opgedaan en zijn ons bewust geworden van de rol die we als informatieleverancier zullen spelen: nieuwe systemen zullen niet te ambitieus opgezet worden en de gebruikersgroepen zullen meebeslissen!

Zowel de benadering van de overheid als de praktijk van wetenschapper en ondernemer kwam aan bod. Henk Baas gaf een inleiding in de geschiedenis van cultuurhistorische kartering in Nederland. Daarna kreeg de bijeenkomst een international karakter. De Vlaming Koen van Daelen gaf een kijkje in de ontsluiting van data bij onze zuiderburen (https://geo.onroerenderfgoed.be). Interessant hierbij was de relatie die gelegd is tussen cultuur en natuur, een uitgangspunt dat zeer bruikbaar is voor waterlandschappen. Onze oosterburen waren vertegenwoordigd met het initiatief KuLaDig (Kultur, Landschaft, Digital, www.kuladig.de). Vervolgens gingen we weer terug naar Nederland en de wereld na KiCH (Kennisinfrastructuur Cultuurhistorie) door Kees Hendriks. Doel van de RCE is om de erfgoedzorg in Nederland, die voortaan op decentraal niveau uitgevoerd wordt, beter te laten functioneren door ondersteuning voor de ambtenaren en professionals.

Na een korte pauze kwamen vervolgens onderzoekers en ondernemers aan bod. Jan Neefjes ging in op het geografisch informatiesysteem (GIS) Histland, Sophie Visser op de gebruikerskant van informatie en informatiesystemen en Ewoud van Arkel demonstreerde de Agriwiki.

Aan het eind van de middag werd het publiek gevraagd mee te denken over het RCE-project Landschapsatlas: wie zou doelgroep moeten zijn, hoe zou het systeem eruit moeten zien en in welke vorm regel je het eigendom/beheer? Helaas was er niet veel tijd voor deze discussie, maar we blijven de ontwikkelingen volgen.

Tot slot volgde een uitsmijter van de top 100 historisch-geografische elementen (http://www.arcgis.com/apps/MapTour/index.html?appid=22d913aa26fa44b9bf672e6cb90124bb&webmap=38768115769d434e8e4024f48b72e568). Er wordt nog gezocht naar een 100e plaats: wij roepen natuurlijk iedereen op  een waterlocatie te noemen!